Araştırmalara göre günümüzdeki evliliklerin üçte biri boşanma ile sonuçlanmaktadır. Boşanma durumu eşleri önemli derece etkilemekte ve çocukları da eş değer düzeyde etkilemektedir. Eşler boşanma sürecinde ve sonrasında ciddi bir travma yaşamaktadır ve yaşları, deneyimleri itibariyle baş etmeleri daha iyi olduğu için bu süreci atlatma aşamasında alternatifler geliştirebilirler. Çocuklar ise boşanma sürecini yetişkinlere nazaran biraz daha zor atlatırlar. Boşanma kararı çocukların kararına bağlı değildir. Çocukların bu süreçle baş etme becerileri daha zayıftır.
Öncelikle boşanma sürecinde tartışılan ilk konu boşanmanın çocuklara ne zaman ve kim tarafından söylenmesi gerektiği ile ilgili ebeveynlerin hem fikir davranmaları gerekmektedir. En ideal durum ise her iki ebeveyninde boşanmaya kesin olarak karar verdikten hemen sonra çocuğa bu kararlarını birlikte söylemesidir. Bu konuşma esnasında ebeveynler mümkün olduğunca eşit derece söz almalıdır. Bu durum çocuğun boşanmada herhangi bir ebeveynini sorumlu tutmasını engeller. Eğer ebeveynlerden biri çocuğun bilgilendirme sürecine katılmayı istemiyorsa bilgilendiren ebeveyn diğer ebeveyni suçlamaktan kaçınmalıdır.
Boşanmanın çocuklar için travmatik olduğu konusunda hiçbir kuşkumuz yok. Boşanmanın çocuk hayatında tek değişken olmadığını, büyük olasılıkla çocukların boşanma ile ilgili birçok faktörden etkilendiğini de unutmamamız gerekiyor. Bunlar; yoksulluk, anne baba arasındaki çatışma/şiddetli geçimsizlik, gündelik rutinlerinin bozulması vb. sebeplerdir.
Boşanmanın çocuklar üzerindeki en önemli etkilerinden biri de çocuklar bu süreçte kendilerini suçlu olarak görebilir. Bu durum ebeveynin sözlerinden, davranışlarından kaynaklanabileceği gibi çocuğun kendi hayal dünyasından da kaynaklanabilir. Bu sebeple çocuklara boşanma kararlarında bir sorumluluklarının olmadığını anlatmakta önemlidir. Diğer bir önemli etkenlerinden biri de eşler boşandıktan sonra sanki ebeveynlikten de boşanmış gibi ebeveynlerden biri bazen de ikisi birden çocuklarını tek eder. Bu durum çocuklar için oldukça yıkıcı olabilir.
Boşanma çocuğun hayatında bir dönüm noktasıdır, çünkü çocuk artık yeni bir hayat düzenine ve başka kişi veya kişilerle yaşamaya alışmak zorundadır. Evden ebeveynin birinin ayrılması çocuk için aile bütünlüğünün bozulması anlamını taşır. Çocuk terk edildiğini veya yalnız bırakıldığını düşünür. Ebeveyni boşanan çocuklarda regresyon yaşayabilir, birçok duyguyu bir anda yaşayabilir bu sebepten dolayı duygu durumları sürekli değişkenlik gösterir. Çocukların boşanma durumuna gösterdikleri tepkiler, çocukların yaşlarına, cinsiyetlerine, aile yapılarına, duygusal dayanıklılıklarına bağlı olarak da değişkenlik gösterebilmektedir.
Boşanmayı izleyen birkaç yıl içinde tipik olarak çocukların okul performanslarında düşüş, saldırganlık ve itaatsizlik, olumsuz davranışlar, depresif davranışlar, öfke problemleri, kurallara karşı gelme, güvensizlik, endişe, zayıf benlik algısı, özgüven eksikliği, geç sosyalleşme ve suçluluk psikolojisi içerisinde içine kapanıklık görülebilmektedir. Ayrıca boşanmış ailelerin çocukları ergenlik döneminde erken yaşta cinsellik denemeleri, alkol ve madde denemeleri ve suç niteliğindeki davranışlar sergileme olasılıkları çok yüksektir. Bu durumlar biyolojik ebeveynlerin yanı sıra üvey anne ya da baba ile yaşayan çocuklarda görülme olasılığı da yüksektir.
Boşanmanın olumsuz etkileri çocuklarda uzun yıllar sürmektedir. Mesela boşanmış bir ailenin çocuklarında yetişkinlik döneminde zihinsel sağlık sorunlarının oluşma riski de vardır. Anne ve babası boşanmış yetişkinlerin boşanma olasılığının da yüksek olduğu araştırmalar sonucunda elde edilen bulgulardan biridir. Genel olarak bu olumsuz etkiler hem erkek hem de kız çocuklarında cinsiyet fark etmeksizin görülmektedir. Kız çocuklarında daha çok davranışsal problemler göz önündeyken, erkek çocukların baba ayrılığında cinsiyet özdeşiminde bozukluklarla karşılaşılmaktadır.
Boşanma sürecini çocuklara anlatırken birinin evini seçmeyin, dışarıda sık gittiğiniz bir yer bu süreci açıklamak için seçilebilir. Eğer çocuğa yaşadığı alanda bu durum anlatılırsa çocukta en güvendiği yer travmatik anılarının olduğu yer haline gelebilir. Çocuk o ortama karşı güvensizlik hissedebilir ya da o yer çocuğa soğukluk hissettirebilir.
Unutulmamalıdır ki, boşanma hem yetişkinler hem de çocuklar için zor bir süreçtir. Boşanma durumunda çocuk açısından en önemli nokta ebeveynlerinin boşanmadan sonra ilişkilerini nasıl sürdürdükleri ve çocukları ile ilgilenip ilgilenmedikleridir. Ebeveynler ayrılık sonrasında çocukları hakkında görüşmeyi sürdürmeleri, çocuklarına yeterince zaman ayırmaları, aralarında iyi bir iletişimin olması çocuğun bu süreci daha kolay atlatabilmesine yardımcı olacaktır. Ayrıca ebeveynler boşanma kararını çocuğa açıklarken, çocuğun yaşını, özelliklerini göz önüne alarak bir uzmandan destek almaları sürecin daha kolay daha sağlıklı atlatılmasına da yardımcı olacaktır.
Şefika Nur Doğan
Çocuk Gelişimci & Aile Danışmanı
Şefika Nur Doğan Keleş 