Çocuklarda tuvalet alışkanlığı süreci, her çocuğun zamanı geldiğinde tuvalet becerisini kazanması için verilmesi gereken bir alışkanlık sürecidir. Tuvalet alışkanlığını kazandırmak için öncelikle çocuğun mesane ve rektum kontrolü açısından kaslarının hazır olması önemlidir. Bu hazır olma dönemi ise 18 ay itibari ile başlar ve 3 yaşına kadar tamamlanmış olur. 18 ay – 2 yaş arası çocuğun dil gelişimi de göz önünde bulundurularak çocuk çişinin geldiğini ya da ıslandığını söyleyebilir ilerleyen süreçte ise kas kontrolü ile çişini tutabilir ya da bırakabilir. 3 – 4 yaş arasında ise yardımsız bir şekilde tuvalete gidip iç çamaşırını indirip, tuvaletini yapabilir.
Çocuk hazır olmadan, erken ya da yanlış yaklaşımlar ile, aile içi çatışmalarla bu sürece başlamak veya yarıda bırakmak en başa geri dönmek (bez bağlamak) çocuğun gelecekteki kişilik özelliklerine de etki etmektedir. Lazımlıkta çocuğu dakikalarca oturtarak yapmasını beklemek, zorla alaturka tuvalete tutmak, kendinden büyük klozete oturtarak onun korkmasını sağlamak, altına kaçırdığında fiziksel ya da sözel olarak cezalandırmak, tehdit etmek yapılmaması gereken davranışlardandır. Çocuğu bu sürece hazırlamak için model olunmalı, kitaplardan, hikayelerden yararlanılmalı, tuvaleti bir zorunluluktan ziyade sevimli ve olması gereken bir ihtiyaç haline getirmeliyiz.
Her ne kadar 18. aydan sonra çocuklarda tuvalet alışkanlığı sürecine başlanması gerekse de çocuğun fiziksel ve zihinsel gelişimi bu durumda değişkenlik gösterebilmektedir. Bu sebeple çocuğun takip edilmesi ve hazır duruma gelip gelmediği gözlemlenmelidir. Bu sürece zorla değil, çocuğun hazır oluşuna göre başlanmalıdır. Ne erken ne de geç başlanmalıdır.
Tuvalet alışkanlığına hazır olan çocuklar bazı davranışlar sergilerler. Bunlardan bazıları;
- Bebek bezi kullanmaktan rahatsızlık duymaya başlaması
- Islandığında huzursuz olması ve bezi çıkarmak istemesi
- Yardım almadan pantolonunu aşağıya indirmesi veya yukarıya çekmesi
- Çişini yapmadan önce ya da yaptıktan sonra söylemesi
- Gün içinde bezinin uzun süre kuru kalması
- Sabahları kuru bir şekilde kalkması
- Tuvalet zamanlarının düzenli olması (Yemek düzeni olduğu için aynı zamanlarda tuvaletini yapar.)
Bu durumlar görülmeye başlandığında özellikle çocuğun tuvalet zamanlarını düzene soktuğunda artık altını ıslatmak istemeyeceğinden tuvaletini tutmaya ve geciktirmeye başlar. Bu da aslında Tuvalet bilincinin oturduğunu gösterir. Anne ve babada bu dönemde ona yardımcı olmalı, tuvalet kelimeleri kullanmaya başlamalı ki çocuk bunları idrak edip, parçaları birleştirmeye başlasın. Sonraki süreçte ise çocuk artık tuvaleti geldiğinde sizin ona öğrettiğiniz kelimeleri kullanarak size haber verir. Yukarıdaki maddelerin bir kaçı bile çocuğunuzda var ise çocuğunuz tuvalet alışkanlığına hazırdır.
Tuvalet Alışkanlığı Süreci Nasıl Başlar?
Tuvalet alışkanlığı sürecine başlamadan önce bazı ön hazırlıklar yapmak süreci oldukça kolaylaştıracaktır. Öncelikle çocuk tuvalet alışkanlığı fikrine alıştırılmalıdır. Bunu bez değiştirirken beze yaptığı çiş ya da kaka kelimelerini kullanarak öğrenmesini sağlamalıyız. Zamanla altını değiştirme işlemini tuvalette yapılması çocuğun tuvalet işinin burada yaptığı bilincini başlatacaktır. Tuvalete bir lazımlık koymak ve bunun ne işe yaradığının anlatılması. Çocuklar söylenilenden çok gördüklerini yaparlar ve bu süreçte ebeveynlerin rol model olması lazımlığın ne işe yaradığını anlatmanın yanı sıra göstermesi çocukların gördüklerini kopyalamasından dolayı bu süreci kolaylaştıracaktır. Çocuk başlarda lazımlıktan hoşlanmayabilir ve böyle bir durum olduğunda işin içine oyunları dahil etmeniz lazımlığı kullandığında motive olacaktır. Lazımlığa oturmak için zıplayarak gidilmesi, oturduğunda şarkılar, parmak oyunları oynanması…
Bu süreçte en önemli noktalardan biri de ebeveynin sabırlı olmasıdır. Bu gibi süreçler süreklilik, kararlılık ve sabır gerektirmektedir.
Ayrıca lazımlık bu dönemde çok önemlidir, klozet ya da alaturka tuvalet ilk süreçte çocuk için korkutucu gelebilir. Lazımlık biraz daha onun fiziksel düzeyine uygun ve sevimli gözükmektedir. Lazımlık çocuğun ulaşabileceği bir yerde olması gerekmektedir fakat bu yer salonun ortası ya da mutfakta değil tuvalette ayrı bir köşede olmalıdır. Lazımlığa çocuk hem ihtiyaç duyduğu her an ulaşabilmeli ama bir yandan da mahremiyet kavramını da zedelemeyecek bir yerde bulunmalı. Lazımlığı çocuğun sevmesi sağlanmalıdır. Lazımlık birlikte seçilebilir, istediği, beğendiği model ve renk alınabilir. Bu süreci eğlenceli oyuncaklar ve kitaplar ile desteklemek teşvik edici olmaktadır. Eğer çocuk aynı saatlerde altını ıslatıyorsa ya da kakasını yapıyorsa bu saatlerde çocuğun lazımlığa gitmesi sağlanabilmeli. Bu sürece başladığınızda bezi hayatınızdan tamamen çıkartmanız gerekmektedir. Evde bez olmasın ama parka giderken bez bağlayalım gibi bir durum olmamalıdır.
Tuvalet Alışkanlığı Sürecinde Gece Nasıl Olmalıdır?
Çocuk eğer lazımlık kullanımına uyum sağladıysa bu durum zamanla normal tuvalet alışkanlığı kazandırılmaya doğru ilerlemelidir. Bazı çocuklar bu alışkanlığı kolay kazanırken bazı çocuklar ise zorlanabilirler. Fakat bu süreç normal düzenine oturacaktır.
Çocuklar kas gelişimlerini tamamen tamamlamadan gece tuvaletlerini tutamazlar. Bu nedenle gündüz tuvalet düzeni oturmuş olsa bile geceleri tutamayabilirler. Bu durum normal bir durumdur. Zaman içinde çocuk altını ıslatmaktan hoşnut olmadığı için geceleri de altını ıslatmamaya çalışacaktır. Bu sayede de bireysel olarak tuvaletini tutmayı öğrenir.
Ara ara birkaç gece bezsiz uyuyabilir. Eğer sabah uyandığınızda altı kuru ise bu durum devam ettirilmelidir. Tuvalet alışkanlığına yeni başladıysanız geceleri lazımlık mutlaka yakın bir yerde bulunmalı. Çocuklar tuvaletinin geldiğini son anda algıladıkları için tutamayabilirler. Çocuk gece tuvalete kaldırıldığında mutlaka uyur şekilde değil hafif uyandırılarak kaldırılması gerekmektedir. Ortam ne çok aydınlık nede karanlık olmalı, loş bir gece ışığı kullanılabilir. İlk zamanlarda altına kaçırmalar olabilir bu sebeple su geçirmez bir örtü kullanılmalıdır. Altına kaçırma durumlarında gayet normal bir şey gibi karşılanmalı hatta “Annecim arada bende bazen kaçırabiliyorum” gibi cümlelerle normalleştirilmeli.
Eğer çocuğunuz geceleri lazımlık kullanmaya ya da sabahları hiç tuvaletini yapmadan kalkmaya başladıysa mutlu sona yaklaştınız demektir. Ayrıca gece yatmadan en az 2-3 saat öncesinde sıvı tüketimini durdurmak değil de en aza indirmeniz gece ıslanmalarına da engel olabilecektir. Tuvalet alışkanlığı sürecine başladığınız dönemde mutlaka çocuğunuzun beslenme alışkanlığında herhangi bir değişiklik yapmayın. Bu süreçte ishal ya da kabız olma durumu sürecin gidişatını olumsuz etkileyebilmektedir.
Şefika Nur Doğan
Çocuk Gelişimci & Aile Danışmanı
Şefika Nur Doğan Keleş 